Zamek w Czorsztynie to jedna z najbardziej malowniczych budowli południowej Polski, której historia sięga średniowiecza. Przez wieki ulegał zniszczeniom, by w drugiej połowie XX wieku stać się przedmiotem kompleksowej rekonstrukcji i konserwacji. Dziś, dzięki wysiłkom Pienińskiego Parku Narodowego, konserwatorów, archeologów i lokalnych władz, ruiny czorsztyńskiej warowni nie tylko zachowały swój unikalny charakter, ale też zyskały nowe życie jako atrakcja turystyczna i muzealna.
Rekonstrukcja i historia zamku w Czorsztynie
Zanim podjęto prace renowacyjne, zamek Czorsztyn był zaniedbaną, gęsto porośniętą ruiną. W latach 80. i 90. XX w. do murów ówczesnej warowni wdzierały się krzewy i chwasty, a dostęp do kolejnych kondygnacji był bardzo utrudniony. Przełom nastąpił wraz z przejęciem opieki nad zabytkiem przez Pieniński Park Narodowy w 1988 roku.
Jego podówczas dyrekcja, wspierana przez prof. Alfreda Majewskiego, przygotowała plan konserwacji ruin, zaakceptowany przez konserwatorów w 1985 r. – głównym celem prac miało być zachowanie malowniczego kształtu ruin przy wzmocnieniu konstrukcji. Wprowadzenie Pienińskiego Parku Narodowego jako inwestora umożliwiło systematyczne finansowanie pierwszych robót przygotowawczych w końcu lat 80. i na początku lat 90. XX w.
Zamek w Czorsztynie ok. 1959 roku
Intensyfikacja prac konserwatorskich (lata 90. i 2000.)
Prace zabezpieczające i konserwatorskie ruszyły w 1992 r., zgodnie z wcześniejszymi założeniami. Od tego czasu prowadzone są one etapami – w kolejnych latach odsłaniano kolejne fragmenty murów, wzmacniano fundamenty i wzbogacano konstrukcje zamkowe. Już w 1996 r. rezerwat „Zamek Czorsztyn” (ok. 10 ha) został włączony do granic Pienińskiego Parku Narodowego, co zapewniło trwałe finansowanie dalszych remontów.
W ramach prac rekonstrukcyjnych odtworzono zwłaszcza renesansową basztę Baranowskiego – przywrócono jej pełną wysokość, wzniesiono nowe piętra, schody i podesty. Zabezpieczono także fragmenty murów średniego i górnego zamku oraz ułożono tarasy widokowe na zboczu zamkowej góry.
Zamek ok. 1959
Badania archeologiczne i znaleziska
Badania archeologiczne w Czorsztynie towarzyszyły pracom konserwatorskim. Już w latach 60. XX w. Karpacka Ekspedycja Archeologiczna pod kierunkiem prof. Andrzeja Żakiego odsłoniła m.in. przebieg wewnętrznych murów zamku.
Czorsztyn, Zamek. Widok na ruiny Data zdjęcia: 1930.09 Autor zdjęcia: Przypkowski, Tadeusz
Wczesne wykopaliska ujawniły bogate pozostałości architektury – fundamenty, relikty piwnic i zarysy budynków, które później włączono do projektów renowacji. Kolejne prace prowadzono wraz z budową zbiornika czorsztyńskiego (lata 90.), kiedy to archeolodzy z Uniwersytetu Jagiellońskiego dokumentowali najstarsze warstwy budowli przed zalaniem doliny.
W latach 1996–1997 zespół kierowany przez Adama Szybowicza badał teren wokół baszty Baranowskiego – odsłonięto relikty gotyckiego przedbramia w przyziemiu tej wieży oraz fundamenty cylindrycznej wieży z przełomu XIII/XIV w. – wskazujące na pierwotny układ zamku średniego. Choć głównie natrafiano na fragmenty murów i podłogi, znaleziono też XVII-wieczne fragmenty zabudowy gospodarczej. Uzyskane informacje pozwoliły lepiej zrekonstruować historyczny układ warowni.
Zrekonstruowane elementy zamku
W wyniku prac odtworzono przede wszystkim te części zamku, które zachowały jeszcze czytelne relikty. Najbardziej widoczną rekonstrukcją jest baszta Baranowskiego (z pocz. XVII w.), odtworzona na oryginalnej wysokości i udostępniona turystom.
Odbudowano w niej kolejne kondygnacje z charakterystycznymi otworami okiennymi oraz wewnętrzne schody, co umożliwia wejście na jej taras. Ponadto zrekonstruowano fragmenty murów zamku średniego i dolnego oraz budynków gospodarczych zwanego Zieleniec. W najważniejszych miejscach wzniesiono nowe konstrukcje wspierające stare mury i wykonano betonowe tarasy widokowe, starając się jednocześnie zachować „dziką” formę ruin zgodnie z koncepcją konserwatorów. Dzięki tym działaniom dawne podwoje są bezpieczne dla zwiedzających, a główne elementy zamku stały się czytelne dla turystów.
Zamek w Czorsztynie około 1959 roku
Współczesne wykorzystanie i walory turystyczne
Zrekonstruowane ruiny pełnią dziś funkcję atrakcji turystycznej Pienińskiego Parku Narodowego. Udostępniono do zwiedzania zachowane fragmenty zamku średniego i górnego, a także odtworzoną basztę Baranowskiego i przyległy Zieleniec.
Zwiedzający wchodzą starą trasą: od dolnego zamku przez zamek średni na zamek górny, zgodnie z historycznym układem części obiektu. Z licznych tarasów i okien rozciąga się rozległa panorama – widać Jezioro Czorsztyńskie z zaporą, malownicze Pieniny, Tatry, Gorce oraz Podhale.
W terenie zamku urządzono też niewielkie wystawy edukacyjne – w średniowiecznej „kuchni” na zamku górnym prezentuje się historię zamku i starostwa czorsztyńskiego, a w baszcie Baranowskiego – kolekcję dawnych pocztówek z Pienin. Te turystyczne walory (malownicze widoki, bliskość jeziora i sąsiedniego zamku w Niedzicy) sprawiają, że zamkowe ruiny przyciągają dziesiątki tysięcy gości rocznie, oferując ciekawą lekcję historii w otoczeniu przyrody.
Krótka historia zamku w Czorsztynie
Pierwsza warownia na Zamkowej Górze istniała już w XIII wieku – wzniesiono ją prawdopodobnie dla ubezpieczenia pobliskich szlaków handlowych. W XIV wieku król Kazimierz Wielki znacząco rozbudował budowlę, otaczając ją murami i rozbudowując wyposażenie obronne. W XVI–XVII w. kolejnym starostą Czorsztyna był Jan Baranowski, który rozbudował zamek do zwartej renesansowej formy i wzniósł wysoką basztę zw. jego imieniem.
Zamek przeżył wiele historycznych wydarzeń: w 1651 roku zdobyli go chłopi powstania Kostki-Napierskiego, a kilka lat później chronił się w nim przed Szwedami król Jan Kazimierz. W kolejnych wiekach warownia była niszczona przez wojny i pożary. Ostatnim starostą był Józef Makary Potocki (1763–1797), który nie miał środków na remont – po jego śmierci zamek przeszedł w ręce austriackie, a następnie trafił do rodziny hr. Drohojowskich.
Ci z kolei nie odbudowali twierdzy, więc stopniowo popadła ona w ruinę. Po II wojnie światowej Drohojowskich wysiedlono, a zamek przekazano państwu jako zabytek do trwałej konserwacji.. Pomimo zniszczeń jego malownicze ruiny stały się potem symbolem Pienin i inspiracją romantycznych artystów, co zaowocowało objęciem zamkowej góry ochroną przyrody (rezerwat od 1970 r., park narodowy od 1996 r.)
(MMC)
